Psk. Fatoş Sinem Gökçe

           Psikolojik bilgilendirme ve anlamlandırma, kişilerin travmatik bir durumu izleyen olayları, düşünceleri, izlenimleri, sıkıntıları ve tepkileri ayrıntılı bir şekilde gözden geçirebilmelerini sağlamak üzere düzenlenen bir grup toplantısıdır.Bu toplantıların hedefi, travmatik olaylara maruz kalan insanlarda sonradan ortaya çıkabilecek istenmeyen etkilerin önlenmesi, normal iyileşmenin hızlandırılması, grubun kendi içinde kaynaştırılması ve grup kaynaşması yoluyla yaşama sevincinin desteklenip korunmasıdır. 

Bu toplantılar bir çeşit psikoterapi seansı değildir. Buna karşın, travmatik olay ya da sonrası oluşumların başlangıç aşamasında çözülmesine yardımcı olurlar. Ayrıca, daha geniş ve kapsamlı durum takibine ihtiyaç duyan kişilerin saptanması için, grup liderlerine fırsat verirler.

            Debrifing toplantıları, hayatı doğrudan tehdit eden olaylardan sağ kurtulanlar, katliamlardan sağ çıkanlar, iş yerlerinde gerçekleşen ani bir ölümden sonra mateme giren çalışanlar ve üzerinde derin iz bırakan durumlara maruz kalan yardım ekipleri için kullanılır.

            Bir debrifing toplantısı yapılabilmesi için travmatik olay olduktan sonra en az 72 saat geçmesi gerekmektedir.

 1.      Toplantının Düzenlenmesi

a.      Toplantı Hakkında Bilgi: Toplantının amacı katılımcılara anlatılırken psikolojik terimlerden uzak durulması gerekmektedir. Bunun yerine yaşanan olayla ilgili olarak belirli bir plan çerçevesinde tartışılacağı belirtilmeli ve bunun da olanları mantıklı bir şekilde kavramaya, olayı uzun vadede rahatsız etmeyecek şekilde yerleştirmeye yardımcı olacağı eklenmelidir.

b.      Grup Büyüklüğü: 8-12 kişilik gruplar ideal grup sayısını oluşturmaktadır. Ancak yaşanan olayın etki derecesine göre grup katılımcılarının sayısı 15 kişiye kadar artırılabilir.

c.      Oturma Biçimleri: Daire biçiminde sandalyeler yerleştirilerek oturulabileceği gibi mümkünse diğer grup çalışmalarının aksine çok geniş olmayan dikdörtgen bir masanın etrafında oturulması tercih edilir. Grup lideri ve lider yardımcısı karşılıklı oturabileceği gibi yan yana da oturabilir.

Önemli bir başka nokta da toplantı süresince katılımcıların rahatlıkla ulaşabileceği bir şekilde odada su bulundurulmasıdır.

d.      Rollerin Belirlenmesi: Grup lider ve yardımcı lider olmak üzere iki uzman tarafından yönetilir. Grup lideri grup ve toplantıdan sorumludur; lider yardımcısı ise ona yardımcı olur. Yardımcı lider, grup lideriyle rekabet ya da mücadele içine girmemelidir. Grup liderleri birbirini iyi tanımalı, birbirlerinin jest ve mimiklerini iyi okumalıdır. Bunun nedenleri: 1. Kaydedilecek, dikkate alınacak çok şey vardır ve bunlar tek lider üzerine fazla yük binmesine neden olabilir.. 2. Eğer gruptan biriyle özel olarak ilgilenilmesi gerekirse, yardımcı lider bu kişiyle ilgilenebilir. 3. Toplantıda sergilenen, dışavurulan deneyimlerinden sonuç çıkarmak ve toplantı sonrasında fikir alış-verişi yapmak için ikinci bir kişinin varlığı şarttır.

2.      Toplantının Yapısı

a.          Tanıtım: Debrifingin en önemli aşamasıdır. Katılımcıların toplantıda ihtiyaç duyacakları motivasyon bu aşamada gelişir. Katılımcıların toplantıda açılabilmeleri, kendilerini rahatça dışavurabilmeleri için liderlerine güven duymaları gerekir ve bu güven tanıtım aşamasında oluşur. Grup liderleri kendilerini tanıtmalı ve soru soruş tarzı, davranışları ile grup için model oluşturmalıdırlar. Grubun tüm üyeleriyle ilgilenerek dikkatli ve saygılı bir iletişim kurarlar. Toplantının amacını söyledikten sonra grup kurallarını anlatırlar. Grup kuralları; gizlilik ilkesi, kimsenin bir şey söylemek için zorlanmaması, katılımcıların duyduklarını ya da gördüklerini değil bizzat kendi izlenim, deneyim ve tepkilerini anlatmalarının istenmesi ve son olarak da toplantıda zamanın demokratik bir şekilde kullanılmasıdır.Grup kuralları söylendikten sonra toplantı sürecinin nasıl işleyeceği ve aşamaları kısaca belirtilir.

b.          Olaylar: Olay aşamasında, her katılımcının, yaşadıklarına dair kendi hikayesini anlatmasına fırsat verilir. Bu aşamada katılımcılar duyguları, düşünceleri veya tepkileri hakkında konuşmaya başlayabilirler. Bu durumda katılımcıları kırmayacak ve engellenme hissetmelerine yol açmayacak biçimde yaşantılarını sadece kameraya kaydediliyor gibi anlatmaları istenir. Grup kalabalıklaştıkça açıklamaların kısa tutulmasına ve her grup elemanına eşit konuşma süresi verilmesine dikkat edilmelidir. Katılımcılar anlatımda bulunurken grup lideri mimik ve jestleriyle onları dinlediğini ifade etmelidir. Yardımcı lider, grup liderine daha sonra yardımcı olması için her katılımcıyla ilgili olarak notlar tutmalıdır. Katılımcılar anlatımlarını tamamladıktan sonra grup lideri katılımcıların katılımını onaylamalı ve bir sonraki katılımcıya öyle geçmelidir.

c.          Düşünceler: Bu aşamada ilk önce, katılımcılardan, olay sırasında akıllarından geçen ilk düşüncenin ne olduğunu anlatmaları istenir. Daha sonra da kişisel deneyimlerin ileriki aşamalarında oluşan düşüncelere geçilir. Böylece olay sırasında ya da olaydan sonra kendisini ne kadar çaresiz hissetmiş olursa olsun, aslında o sırada düşünebildiğini ve hatta kalabilmek için gerekli kararları alabildiğinin farkına varması sağlanır. Bu nedenle de, katılımcılara, travmatik yaşantı sırasında akıllarından geçenlerin sorulması, olaydan sağ kurtulmalarına yardım eden güce tekrar kavuşmalarını sağlar. Bu önemli aşamada, grubun böyle düşünceleri etkisiz hale getirmek için aktif şekilde kullanılmasıyla, grup üyelerinin olumsuz düşünceleri ve kendilerini yersiz biçimde suçlama eğilimleri tersine çevrilebilir. Grup lideri, katılımcılarının zihinsel olarak harekete geçmesini sağlayacak unsurları açığa çıkarabilir. Zihinsel mobilizasyon, kaydedilmiş bilgilerin hızlı bir şekilde kullanılmasıyla ifade edilir. Zihinsel mobilizasyonları yansıtan unsurlar açığa çıkarılıp vurgulandıkça, insanlar genellikle düşündükleri gibi güçsüz ve çaresiz olmadıklarını, aslında hem kendilerinin hem de diğerlerinin kurtuluşlarında aktif rol aldıklarını anlarlar. Düşünce aşaması boyunca lider ve yardımcı lider, düşüncelerle açığa çıkan, açık ya da gizli duyguları fark ederler. Böylece tepki aşamasında konuşulması gereken temalar saptanmış olur.

d.          Duyusal İzlenimler: Travmatik olaylar sırasında gerçekleşen şiddetli duyusal uyarılma, genellikle güçlü duyusal imgelerin oluşmasına neden olur. Bu izlenimler veya imgeler, zihinde parçalanmış biçimde bulunur. Ayrıntılı olarak yapılan sözel dışavurum, bunların üzerindeki gücü, baskıyı hafifletmeye yardımcı olmasının yanında, olayların tamamını ahenkli bir hikayeye dönüştürür. Grup lideri duyusal imgelerin değişik nitelikleri hakkında sorular sorarak katılımcıların bu imgelere ilişkin anımsadıkları her şeyi söz<elleştirmelerini yardımcı olur ve yaşadıkları kötü olayların bu imgeler aracılığıyla gece, gündüz ve sürekli olarak akıllarına gelip onları rahatsız etmesini bir ölçüde ya da tamamen engellemiş olurlar.

e.          Tepkiler: Düşüncelere ilişkin sorulan sorular genelde kişiyi duygu yüklü yanıtlar vermeye yöneltir. Bu nedenle düşünce ve tepki aşamaları genellikle iç içe geçmiş durumdadır. Bu aşamada katılımcılara travmatik yaşantılarına ilişkin en önemli noktalara değinmelerine izin verilir. Katılımcılar öfke, korku, suçluluk, üzüntü ve çaresizlik gibi duygusal tepkileri hakkında konuşabilirler. Katılımcılardan dışavurumlarını yapılandırmak için zamana dayalı bir tepki çizelgesi oluşturmaları istenir. Olay sırasında, olaydan hemen sonra ve sonraki zaman dilimi içindeki tepkileri sorulur. Duygularının yanında vücut tepkileri, olaydan sonra dikkatlerini çeken, artan ya da azalan davranış biçimleri sorulur. Bu aşamada önce duygular sonra fizyolojik tepkiler gibi bölüm de oluşturulabilir.

f.             Normalleştirme:Katılımcılar kendileri için en önemli düşünce ve tepkileri dile getirdikten sonra “grubun nabzı değişir. Grupta genellikle artan vücut hareketleri, gülüşmeler, sabırsızlık ve sürekli saate bakma gibi toplantının artık bitmesini istediklerini gösteren davranışlar görülür. Bu davranışlar grup liderine, ortaya konmuş bazı düşünce ve tepkiler hakkında yorum yapma zamanının geldiğini gösterir. Bu aşamada, grup lideri, dile getirilen duygu ve davranışların normal olmayan bir durum karşısında herkes tarafından gösterilen normal tepkiler olduğunu ve başkaları tarafından da hissedildiğini belirtir. Yardım için nereye ve ne zaman başvurabilecekleri katılımcılara söylenir. Katılımcıların düşünce aşamasında kendilerini korumak ve hayatta kalmak için kullandıkları becerilerinden yola çıkılarak katılımcıların güçlü yönleri ön plana çıkarılır ve desteklenir. Kullandıkları başa çıkma becerileri için katılımcılar takdir edilir ve oturumda ortaya koyulan diğer katılımcılar tarafından kullanılan becerileri de kullanabilecekleri belirtilir. Ayrıca yararlı olabilecek başka stresi azaltma becerileri önerilir. Bunların yanında işlevsel olması ve her ortamda gerektiğinde kullanabilecekleri bir başa çıkma becerisi olarak “nefes alma” egzersizi öğretilir. Bunların yanında travmatik bir yaşantıya maruz kalan kişiler için büyük bir sıkıntı kaynağı olan istenmeden gelen görüntü ve seslere yönelik olarak da bazı imgeleme becerileri öğretilir.

g.          Gülümseten ayrıntılar: Hem grubun kapanışı için bir adım atmak hem de toplantıya katılan kişileri biraz gülümsetmek ve rahatlamalarına biraz daha katkıda bulunmak için katılımcılardan travmatik olay sırasında veya sonrasında yaşadıkları ya da duydukları olayla ilgili hikayeleri anlatmaları istenir. Böylece normalleştirme aşamasıyla birlikte grubun üzerinde dağılmış olan ağır hava daha da dağıtılmış olur.

h.          İleriye Yönelik Planlar ve Kapanış: Bu aşamada grubun öğrendiklerine ve geleceğe odaklanılır.Grupta öğrenilenler özetlenir. Katılımcıların güçlü yönleri, kullandıkları başa çıkma yolları ve yeniş öğrenilen başa çıkma becerilerini gerektiği zamanlarda kullanılabilecekleri belirtilerek normalleştirme üzerinde durulur. Gerekiyorsa ilave durum takip toplantısının planlanması yapılır.

 3. Zor Grup İşleyişiyle Baş Etme: Her ne kadar belirli bir düzeni ve yapısı olduğu için basit ve açık gibi görülse de debrifing toplantılarında dikkatli olunması gereken konular vardır. Bunlar şöyle sıralanabilir.

·                Üyeler, kendileri hakkında fazlasıyla açıklama yapmaları gereken durumları tehditkar bulabilirler.

·                Üyeler, başkalarının travmalarını dinlerken, aşırı derecede heyecanlanabilirler.

·                Çok kısa zamanda, çok fazla açıklama yapılması bazı katılımcıları heyecanlandırabilir.

·                Bazı katılımcılar “olayla iyi baş ediyormuş izlenimi verenleri” dinlerken kendilerini zavallı bulabilirler.

·                “Her şey” normal kabul edildiği zaman, kişisel yardıma ihtiyacı olanlar, bu yardımı alma konusunda tereddüt edebilirler.

·                Bazı katılımcılar, başkalarının sıkıntılarını da “yüklenme” tehlikesine sahip olabilirler.

·                Bir grupta yakalanan yüksek düzeyde kaynaşma, kimi grup üyelerinin çoğunluğa uymaya çalışmasına neden olabilir ve bu durum üzerlerinde baskı yaratabilir.

·                Tartışılması gereken bazı önemli başlıklar, hiç gündeme taşınmayabilir.

Diğer sorunlar:

·                Katılımda bulunmak istemeyen kişiler

·                Olayların ve entelektüelleştirme mekanizmasının arkasına saklanmak

·                Üyeler arasındaki açık fikir ayrılıkları

·                Aşırı suskunluk

·                Aşırı eleştirel açıklamalar

·                Aşırı öfke boşalımları