Klonidin aslında antihipertansif bir ilaçtır. Psikiyatrik hastalıklarda da artan bir biçimde kullanılmaktadır. Bu ilaç alfa-2 noradrenerjik presinaptik agonisttir. Alfa-2 noradrenerjik reseptörleri uyararak negatif geri bildirim yoluyla tirozin hidroksilaz salınımını durdurur. Bu enzim katekolamin sentezinde hız belirleyici bir enzimdir. Bu şekilde noradrenalin sentez ve salınımı yavaşlar. Bu ilaç lokus sereleusu özgül olarak etkiler. Etkisi buna bağlıdır. Klonidin lokus sereleusudaki ateşleme hızını azaltır. Beynin bu bölgesi, norepinefrin nöronlardan zengin olup, panik ataklarındaki aşırı uyarılma durumu ve opiat yoksunluğu sırasındaki eksibiliteyle bağlantılıdır (1, 2). Klonidin psikiyatrik bir çok bozuklukta kullanılabilmektedir:

Klonidin (Catapres, Catepressan) DEHB’unda stimulanlara alternatif bir ilaç olarak kullanılabilmektedir. Bir kontrollu çalışmada, DEHB bozukluğu olan çocukların tedavisinde klonidinin %70 oranında etkili olduğu gösterilmiştir (3). Hiperaktivitenin azaltılmasında çok iyi işlev görmesine rağmen, dikkat problemini üzerine yeterince etkili olmaz. Bazı hekimler özellikle davranım bozukluğunun komorbid olduğu DEHB’unda klonidin medikasyonunu tercih ederler. Klonidine en iyi tedavi veren hastalar, bozukluğun erken yaşta kendini gösterdiği, hiperaktivite ve saldırganlığın belirğin olduğu, birçoğunda davranış bozukluklarında da birardada bulunduğu olgulardır (7).

Klonidinin hiperaktivitenin ve diğer davranış bozukluklarının birarda görülmediği, yalnızca dikkat eksikliği bulunan hastalarda pek iyi sonuçlar vermediği belirtilmiştir. Metilfenidat ve klonidinin birlikte kullanıldığı hastalarda metilfenidatın ortalama %40 daha az dozda kullanılabildiği bulunmuştur (7). 

DEHB’unun tedavisinde, başlanğıçta kan basıncı ve nabız kaydedilir ve her ziyarette kan basıncı rutin olark ölçülür. 4-17 yaş grubu için: tedaviye 0.1 mglık standart hapın yarısı olan 0.05 mg ‘lık dozla başlanır ve her 3 günde bir 0.05 artırılarak günde 4x0.05 mg kullanıma erişilebilir. Bu, günde 3-5 mikrogram/kg/gün eşittir (8). 0.3 mg/gün maksimum doza 3-5 günde bir 0.025-0.05 artırılarak ulaşılabilinir (9).

Klonidinin Tourette sendromu tedavisindeki yerine ilişkin 1979’daki ilk yayından sonra, TS olan bazı hastaların klonidin tedavisinden yarar gördüklari açık ve çift kör çalışmalarda da gösterilmiştir (4, 5). Tüm çalışmalar, bu ilacın etkin olduğunu ortaya koymamıştır (6). TS’lu hastaların yaklaşık %40’ı klonidinden yarar görmektedir (2). Bazı hastalar ilaca çok iyi yanıt verirken, hiç bir olumlu değişikliğin olmadığı hastalarda olmaktadır. TS’deki basit motor ve vokal semptomları azaltmasına ek olarak, klonidin, dikkat ile ilgili sorunların, kompleks motor ve fonik semptomların kontrolünde de özellikle yararlı görülmektedir. Bir kaç gün içinde belirgin düzelmeye neden olan haloperidolden farklı olarak, klonidinin etkisi daha yavaş olarak ortaya çıkar. Başlangıçta daha yüksek dozlar kullanılırsa düzelme daha önce ortaya çıkabilir; fakat bu daha fazla sedasyona yol açabilir. Terapötik doz düzeyine daha yavaş çıkıldığı durumlarda yararlı bir etki görülebilmesi, 3 hafta veya daha uzun bir süreyi alabilir. Tikler azalmadan önce hastalar gerginlikte azalma, rahatlama ve enerjide artış olduğunu bildirirler.  Klonidine tolerans gelişmediği düşünülmekte; bu nedenle uzun süreli tedavilerde doz artışı gerekli olmamaktadır.

            Klonidin ile bazı yan etkiler yaşanabilmektedir. Bu yan etkilerin çoğu ilave medikasyonlar, dozajın ayarlanması, ve günlük alışkanlıklardaki değişikliklerle azaltılabilir. Konidinin yan etkilerinin farkında olunması önemlidir.

           En çok gözlenen yan etkiler:

Sedasyon: Klonidinin esas yan etkisi sedasyondur. Sedasyon genellikle hızlı doz artırılmışsa tedavinin başında ortaya çıkar ve birkaç hafta içinde hafifler.

Anksiyete/sinirlilik: Klonidin kullanımıyla birlikte artmış anksiyete veya sinirlilik iki sıklıkta gözlenir, fakat bir kaç haftada kaybolur.

Konstipasyon: Klonidin bazen kabızlığa yol açabilmektedir. Bu yan etki zamanla kaybolmaz, fakat yüksek fiberli diyet, (örneğin: kepekli ekmek, meyve ve sebzeler), bol sıvı alma ve eksersiz yapma ile kontrol edilebilir.

Başdönmesi: özellikle ani ayaga kalkışlarda olur. Dha yavaş hareket etmesi önerilir.  Ayağa kalktığında yürümeye başlamadan önce; 1-2 saniye beklemesi önerilir.

Gözlerde kuruma: Bu problemi  suni gözyaşlarıyla iyileştirilebilir.

Ağızda kuruma: buz emme, bol sıvı alma ve dsondurulmuş üzüm yeme azaltır.

Bulantı: bu yan etki birkaç haftada kaybolur. Bulantıyı azaltmak için öğünleri az ve sık yeme, katı yiyecekler yeme

Nadir yan etkiler:

Cilt problemleri: Allerjik reaksiyonlar gelişebilir. Bazen güneşe karşı cildin duyarlılığını artırır. Bu durumda uzun süre güneşte kalmaktan çekinilmeli ve geniş çerçeveli şapkalar önerilir.

Çok az gözlenen yan etkiler:

Depresyon

İnsomnia: insomnia durumunda doz değiştirilebilinir, ilave uyku sağlayacı medikasyon eklenebilir, ilaç sabah alınabilir. Uykusuzluk probleminden kaçınılması için; yatma öncesi ağır yemek, eksersiz, kahveden kaçınılması önerilmelidir.

Gece kabusları

Üriner retansiyon

Halusinasyonlar (özellikle işitme)

Daha yüksek dozlarda hipotansiyon ve sersemlik ortaya çıkmaktadır. Bu duurm başlangıçta hızlı doz artımı veya terapötik dozun 0.4-0.5mg/gün üzerinde olduğu durumlarda genellikle gözlenir. Daha düşük dozlarda, sistolik ve diastolik KB’da birkaç mmHg’lık düşüşler saptanmasına karşa,ın, kan basıncı kinik olarak etkilenmez. Çok az olarak EKG’de PR uzaması yapabilir. Klonidinden önce EKG ve KB ölçülmsi uygun olur.

Klonidin santral alfa-2 adrenerjik agonisttir. Toksisite durumlarında ciddi respiratuvar ve kardiovaskuler instabilite ve SSS depresyonu yapar. Bu durum çocukların büyükanne-babalarının antihipertansif ilaçlarını yüksek doz almakla olmaktadır. Şimdiye kadar bu sebeple 2 infant ölümü bildirilmiştir.

            Klonidin GİS2den hızlı emilir, lipidde çözünürlüğü iyi olduğundan SSS’ye penetresyonu oldukça fazladır. Pik plazma konsantrasyonuna oral alınımından 3-4 saat sonra ulaşır. Plazma yarılınma ömrü 12-16 saattir. Klonidin %50 idraradan değişmeden atılır, %50 KC metabolizasyonuna uğrar.

            Klonidin bir imidazol türevidir, ve ilk çıkarıldığında nazal dekonjestan olarak kullanılmış. Bu sebebple diğer bir imidazol türevi olan tetrahidrozolin içeren topikal nazal  ve oftalmik dekonjestanlarla birlikte kullanılırsa özellikle çocuklarda toksisite bulguları açığa çıkabilir.

Toksisite bulguları: pinpoint pupiller, ellerde ve ayak parmaklarında soğukluk, ağız kuruluğu, şiddetli başdönmesi.  

Preparat formları: 0.1, 0.2, 0.3, 0.5, 0.75 mg tab.

0.1, 0.2, 0.3 mg/gün transdermal patch

Başlangıç dozu: 0.025-0.05 mg ile başlanır, 5-7 gün sonra günde 2 keze, diğer 5-7 gün sonra günde 3 keze çıkılır. Terapötik etkiye ulaşıncaya dek, her 5-7 günde bir  0.025-0.05 mg artırılır. Her doz artışında kan basıncı ve nabız izlenmelidir. Kesilecekse 1 haftaya yayarak yapılmalıdır.

Etkinin başlaması: maksimal etki 1-2 haftada başlar.

Kaynaklar:

1.      Yüksel N: Psikofarmakoloji.Sayfa 209-210, Bilimsel Tıp Yayınevi, Ankara 1998.

2.      Shaffer D: Pediyatrik Psikofarmakoloji, Bilimsel ve Teknik Yayınları Çeviri Vakfı, İstanbul, 1993 s:28, 155-156.

3.      Hunt R, Minderaa R, Cohen D: Clonidine benefits children with attention deficit disorder and hiperactivity: Report of a double-blind placebo-crossover therapeutic trial. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 24:617-629,1985.

4.      Borison RL, Arg L, Hamilton WJ, et al: Treatment approaches in Gilles de la Tourette syndrome. Brain Res Bull 11:205-208, 1983.

5.      Leckman JF, Walkup JT, Riddle MA, et al: Tic disorders. İ;IN: Meltzer HY (ed): Psychopharmacology: The Third Generation of Progress. New York, reven Press, 1987, pg 1239-1246.

6.      Goetz CG, Tanner CM, Wilson RS, et al: Clonidine and Gilles de la Tourette syndrome: Double-blind study using objective rating methods. Ann Neurol 21:307-310, 1987.

7.      Birsöz S, Turgay A: Psikiyatride İlaç Tedavisi, Medikomat Basım Yayın San. Ve Tic. Ltd. Şti.Ankara, 1994,s:308-309.

8.      Wilens TE, Biederman J, Spencer T: Clonidine for sleep disturbances associated with attention-deficit hiperactivity disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 33 (3):424-426, 1994.

9.      Leckman JF, Hardin MT, Riddle MA et al: Clonidine treatment of Gilles de la Tourette syndrome. Arch Gen Psychiatry 48: 324-328, 1991.